Dwangmatig op zoek naar genezing; Profiel van iatrosoof J.P. DE KOK
Auteur: Harrie Meijer, NRC 16 augustus 1993

Het Collegium Iatrosophicum in Den Haag is in opspraak geraakt na een omstreden sterfgeval. De "iatrosofie' (de wijsheid der geneeskunst) wordt in verband gebracht met gevaarlijke pseudo-medische praktijken en geldklopperij. Een sekte-achtige beweging, die onder leiding staat van een goeroe, vinden critici. Van Collegium-grondlegger en leider Jan Pieter de Kok valt geen enkel commentaar te krijgen op de reeks beschuldigingen. Ook huisadvocaat mr. P.J. de Bruin uit Rotterdam - volgens ingewijden de meest trouwe volgeling van De Kok - hult zich in stilzwijgen.

Enkele weken voordat ze stierf, vertellen intimi, geloofde ze nog niet in de dood, want Jan Pieter de Kok zou haar genezen. De toestand bleek echter zo hopeloos dat ook deze Haagse iatrosoof haar opgaf. Zij moest zich voorbereiden op het einde, liet de natuurgenezer haar van de ene dag op de andere weten. Het scenario was plotseling gewijzigd.

Joke, een 32-jarige vrouw uit Den Haag, overleed in september 1987. Haar dood betekende het einde van een lijdensweg; haar hele leven was één gevecht geweest tegen genetische botwoekering. Eén keer in de vijf jaar moest ze worden geopereerd, bij de laatste ingreep in het midden van de jaren tachtig was kanker geconstateerd.

Hoewel zeer levenslustig en strijdbaar, had ze na de laatste operatie even genoeg van huisarts en chirurg. Na een korte herstelperiode zou ze bestraald moeten worden. Toen kwam ze in aanraking met het Collegium Iatrosophicum van de Hagenaar Jan Pieter de Kok (41). Deze zou haar op zijn manier beter maken. De behandeling, waarbij gebruik werd gemaakt van klassieke homeopathie, hypnose en creatieve therapie, had geen enkel effect. “Toen ik erachter kwam hoe het werkelijk zat, ben ik het gevecht aangegaan. Maar Joke zat te diep in de kliek”, zegt haar toenmalige levensgezel, een fotograaf in Den Haag. Joke wilde onder invloed van "J.P.' niets meer te maken hebben met haar vroegere geneesheren. En dezen zagen op hun beurt weer geen mogelijkheden voor interventie. “Het moet eerst slechter gaan, voordat het beter gaat”, zou De Kok Joke steeds hebben voorgehouden.

De klachten over de iatrosofische genezers stapelen zich op. Justitie onderzoekt onder andere de dood van een tweejarig kind in Tilburg, dat onder behandeling was van de iatrosoof Fred R. en de dood van een 38-jarige vrouw uit Amersfoort. Kankerpatiënten zouden als therapie het eten van gras en pianospelen hebben gekregen. De recent opgerichte Stichting Slachtoffers van Niet-erkende Alternatieve Geneeskunst in Tilburg probeert een inventarisatie te maken van alle onregelmatigheden. De stichting heeft vrijdag uitvoerig overleg gehad met het ministerie van WVC. CDA en PvdA willen de praktijken van de iatrosofen verbieden.

De Kok zelf werd in mei 1992 tot twee jaar gevangenisstraf veroordeeld omdat hij een 43-jarige vrouw uit Dreumel acuut noodzakelijke artsenhulp had onthouden. De Kok werd vrijgelaten in afwachting van zijn hoger beroep, dat binnenkort dient. Een jaar eerder stelde justitie een onderzoek in naar mogelijke betrokkenheid van de Haagse natuurgenezer bij de dood van architect F. van Dillen uit Rosmalen, een van zijn aanhangers en medewerkers. Sectie wees uit dat Van Dillen, die onder andere een antroposofische wijk in Rosmalen ontwierp, aan een natuurlijke oorzaak was gestorven. De Kok werd tot twee weken hechtenis veroordeeld omdat hij de politie had belet het stoffelijk overschot in beslag te nemen.

In het hele land zijn naar schatting honderd iatrosofen actief. De invloed van De Kok op zijn volgelingen is groot. Hij is hun leidsman, helpt bij het stellen van diagnoses, adviseert bij de behandelingen en levert de homeopatische middelen. Een gang naar de reguliere huis- of tandarts hoort niet bij het bewustwordingsproces, want de geneeskunde is geinfiltreerd door de technocratie. Daardoor wordt de “innerlijke vrijheid op dusdanige manier aan banden gelegd, dat het de mens zijn verantwoordelijkheid als individu volstrekt ontneemt”, aldus een brochure. De Kok gelooft in reïncarnatie. “Vanuit de iatrosophische visie is de dood een geboorte in de geestelijke wereld, zoals de geboorte een sterven van de mens in de geestelijke wereld betekent.”

Wie is Jan Pieter de Kok? Ex-patiënten die zich gedupeerd voelen en spijtoptanten uit zijn beweging herinneren zich de cultus rondom zijn persoon. Hij zou zich de afgelopen jaren steeds meer het aura van een heilige hebben aangemeten. Een Christus-figuur, die door zijn discipelen op handen wordt gedragen. Vriend en vijand meet De Kok een soort overweldigend charisma toe, waarmee hij mensen die "op zoek zijn' al gauw in een afhankelijkheidsrelatie manoeuvreert. Mildere critici voeren als verdediging van De Kok aan dat de relatie goeroe-leerling niet van één kant komt.

De afgelopen jaren kwam het tot conflicten met mede-iatrosofen en geestelijke stromingen waar De Kok enige tijd zijn heil zocht, zoals de Rozekruisers. Er ontstond een soort grootheidswaan, zeggen mensen die hem hebben gekend. “Er zijn bij De Kok stoppen doorgeslagen. Het is absolute inteelt-filosofie geworden”, zegt de klassiek homeopate W.F.C. Hendriks-Kluytmans, die bij het Haagse Collegium is opgeleid.

Het is De Kok in elk geval financieel voor de wind gegaan. Daardoor kan hij zijn fascinatie voor snelle auto's bevredigen. Zijn consulten kosten honderden guldens, het collegegeld voor studenten bedroeg in 1987 al 1.300 gulden. Ook legaten van patiënten zouden voor inkomsten zorgen. De iatrosofische organisatie heeft kliniekjes - in het Drentse Wittelte en in Kruisland bij Roosendaal - en beschikt over een eigen uitgeverij. De onderwijsinspectie maakte in 1991 een einde aan iatrosofische scholen in Den Haag en Rosmalen. De kunstateliers Cheiron, die De Kok in verschillende plaatsen in het land had, zijn inmiddels gesloten.

Eind jaren zeventig stond De Kok aan de basis van de renaissance van de klassieke homeopathie, die zich baseert op de denkbeelden van de Duitse arts Hahnemann (1755-1843). Diens Organon der Heilkunst is voor klassieke homeopaten nog altijd richtsnoer om patiënten snel, zachtzinnig en duurzaam te genezen. “Hele volksstammen in Nederland zijn daar nog steeds enthousiast over. Plotseling is nu iedereen vergeten ooit door hem te zijn geinspireerd”, zegt Frank Gerbrands in Oegstgeest, die met twee broers in 1981 betrokken was bij de oprichting van de Stichting Collegium Iatrosophicum. Gerbrands was lid van de raad van toezicht van het Collegium. Tussen De Kok en de gebroeders Gerbrands kwam het in 1986 tot een breuk. “De Kok zei: "Ik bepaal wat er gebeurt'. Dat kon ik niet accepteren”, aldus Frank Gerbrands, nu betrokken bij de stichting Pérsephoné, die een biologisch-dynamisch tuinbouwbedrijf beheert in Noord-Brabant waar ook antroposofische opleidingen worden gegeven.

Gerbrands kwam met De Kok in aanraking toen hij "zoekende' was. “Vergist u zich niet wat voor mensen zich tot hem richtten. Hij had een groot aantal patiënten in hogere kringen. Ook kunstenaars en architecten kwamen bij hem. Hij is ongelooflijk consequent. Dat verwacht hij ook van zijn volgelingen, die dat zelden aan kunnen. Als je niet tegen hem op kunt, word je afhankelijk van hem.” Volgens Gerbrands is de iatrosofische beweging extremistisch geworden, “bijna onmenselijk”.

In 1976 zette De Kok een opleiding op voor klassieke homeopathie, samen met klassiek homeopaat en biochemicus J. van Vliet, nu praktiserend in Eindhoven. Aan de samenwerking kwam betrekkelijk snel een einde toe er verschil in benadering ontstond. Van Vliet: “Als wetenschapper wilde ik de diagnostische kant accent geven. Hij wilde meer de spiritualiteit en elementen van de Rozekruisers en de antroposofie in de colleges integreren.” Van Vliet zegt zeer geschokt te zijn door de recente negatieve publiciteit over De Kok. “Hij is een goed mens, zeer intelligent. Het enige vermogen dat hij mist is het vermogen te stoppen.”

De Kok probeerde in het begin van de jaren tachtig de "Iatrosophia' te verduidelijken tegenover de commissie-Muntendam. Deze commissie bracht de toenmalige staatssecretaris mevrouw Veder-Smit advies uit over de betekenis van alternatieve geneeswijzen voor de volksgezondheid. De Kok vertelde destijds dat hij assistent-fysiotherapeut was en dat hij door zelfstudie en opleiding aan het London Homeopathic Hospital zijn kennis had uitgebreid. Hij verklaarde twee doelen na te streven: opleiding van pure homeopaten en vorming van studenten volgens de ideeën van Rudolf Steiner, de grondlegger van de antroposofie.

Allengs groeide De Koks gedachtengoed uit tot een labyrint van esoterische opvattingen. Volgens de statuten wil het Collegium zich dienstbaar maken “aan de mensontwikkeling in Michaëlische en Christocentrische zin”. De iatrosofie richt zich niet alleen op genezing van de individuele mens “en daardoor van de mensheid”, maar tevens op heling van het dierenrijk, het bijdragen aan de “metamorphose” van het plantenrijk en “het genezen van de Aarde als stoffelijk lichaam van de Christus”. De iatrosofie zegt zich te baseren op de "vijfvoudige geneeskunst' waarvan de omstreden Zwitserse alchemist, rondtrekkend profeet, magiër en voorloper van de homeopathie Theophrastus Paracelsus (1493-1541) een vertegenwoordiger was. Een van De Koks ambities: het definitief opheffen van de tegenstelling tussen Aristotelici en Platonici, die altijd "loodrecht gekruist' stond op een andere controverse in de geschiedenis: die tussen de Arabische filosofie en het gedachtengoed van de broederschappen der Graal, Cartharen en Rozekruisers. Volgens De Kok omspanden deze tegengestelde stromingen als een kruis de planeet.

De Haagse iatrosoof wil zelf werken aan de ontwikkeling van twaalf nieuwe Sophia (meervoud van sofie, zoals antroposofie van Steiner). Aan symboliek geen gebrek: de stichting werd opgericht op 29 september (1981), de dag van Michaël. Deze aartsengel is in de esoterische leer opnieuw de leidende tijdgeest. “Het is zijn taak om aan de mens in vrijheid zijn zeven-voudige Wijsheid of Sophia over te dragen”, stond in het eerste nummer van het met eclectische alchemie gevulde blad Iatrosophia in 1981. Het is niet voor niets dat De Kok tot verbazing van de commissie-Muntendam zijn vierjarige opleiding plotseling naar zeven jaar wilde uitbreiden, hoewel hijzelf destijds slechts drie jaar praktijkervaring als homeopaat had. De opleiding is nu zelfs uitgebreid tot twaalf jaar (12 nieuwe Sophia). Het eerste studiejaar omvat twaalf "college-zaterdagen'. De cursisten krijgen onder andere onderricht in de embryologie, de algemene filosofie, de Jungiaanse psychologie, astrologie en de iatrosophia. “Naast de colleges op woensdag en zaterdag was er zondagochtend een soort rituele bijeenkomst, waarbij iedereen bij binnenkomst elkaar omhelsde in een atmosfeer van pseudo-liefde. Er volgden dan voordrachten, vooral utopische betogen van De Kok”, herinnert Frans Vermeulen zich.

Vermeulen, klassiek homeopaat in Noord-Holland en directielid van de School voor de Homeopathie in Amersfoort, kwam zeventien jaar geleden met De Kok in aanraking en volgde gedurende zeven jaar diens opleiding. “Toen ik aan de opleiding begon was het nog een echte homeopathische opleiding. Daar was na twee jaar nog maar tien procent van over, na zeven jaar was de homeopathie goeddeels verdwenen.” Volgens Vermeulen is De Kok “privé een aardige man”. “Achter het katheder werd hij totaal anders. Je zag hem veranderen. Hij is absoluut bevlogen. De Kok hield bij alles de eindbeslissing. Van ieder lid werd verwacht dat hij zijn capaciteiten ten dienste van de organisatie stelde. Er was sprake van een machtsstructuur optima forma.”

Vermeulen verwoordt de kritiek van de klassieke homeopaten op De Kok, die zich door De Kok in diskrediet gebracht voelen. “Bij de klassieke homeopathie gaat het om de macht van de persoon in kwestie. De homeopaat speelt een ondergeschikte rol. Maar De Kok plaatste zich op de stoel van geneesheer, psychiater en sekstherapeut. Een klassiek homeopaat mag geen gelijk hebben over het lijk van anderen.”

Jan Pieter de Kok ziet zijn opdracht ruimer: het gaat om de genezing van de mensheid. Voor minder doet hij het niet.